1929: de leider die geen leider wilde zijn

Op een zomerochtend in 1929 verzamelen de bezoekers zich zoals gewoonlijk in de grote lezingentent. Krishnamurti zal spreken. Annie Besant zit op het podium en technici van de AVRO hebben microfoons opgesteld om zijn woorden rechtstreeks uit te zenden. Alles lijkt klaar voor een vertrouwde bijeenkomst. Maar wat volgt, raakt het fundament van de hele beweging.

Krishnamurti kondigt aan dat hij de Orde van de Ster opheft. De organisatie die jarenlang de komst van de Wereldleraar heeft voorbereid, wordt ontbonden door de man op wie al die verwachtingen zijn gericht. Hij heeft zijn twijfels al eerder uitgesproken, maar nu verbindt hij er een definitief besluit aan.

De kern van zijn toespraak vat hij samen in een zin die beroemd zal worden: ‘Truth is a pathless land.’ Waarheid is een land zonder paden. Geen religie, organisatie of geestelijk leider kan iemand er via een voorgeschreven route naartoe brengen. Wie werkelijk wil begrijpen, moet zelf onderzoeken.

Daarmee keert hij zich ook tegen de rol die zijn publiek hem toekent. Hij wil geen volgelingen verzamelen en geen nieuwe godsdienst stichten. Een organisatie die mensen afhankelijk maakt van een leraar, staat volgens hem juist hun vrijheid in de weg. Ook wanneer die leraar Krishnamurti heet.

Voor de mensen in de tent is dat een ingrijpende boodschap. Jarenlang hebben zij gereisd, geld gegeven en hun verwachtingen verbonden aan zijn komst. Nu vertelt hij hun dat juist die afhankelijkheid moet verdwijnen. De tegenstelling kan nauwelijks groter zijn: duizenden mensen luisteren naar een geestelijk leider die hun vraagt om hem niet als geestelijk leider te volgen.

Toch betekent de ontbinding niet dat de Sterkampen meteen ophouden. Ook in de jaren dertig blijft Krishnamurti naar Ommen komen. De bijeenkomsten draaien voortaan om zijn woorden en het gezamenlijke onderzoek, zonder de Orde die zijn komst als Wereldleraar moest voorbereiden. Oude bekenden blijven komen en nieuwe bezoekers sluiten zich aan.

In Ommen wordt zo een organisatie opgeheven, maar een gesprek voortgezet. Over vrijheid, angst en de vraag of mensen kunnen leven zonder zich achter een leider of overtuiging te verschuilen.

Buiten het kamp groeit ondertussen de aantrekkingskracht van precies datgene waartegen Krishnamurti waarschuwt. In Europa winnen nationalisme en massabewegingen steeds meer terrein.